Nikopolis Adının Kökeni Üzerine Bir Değerlendirme | Mehmet OĞUZTÜRK

İslahiye, tarihsel süreç boyunca çok sayıda medeniyete ev sahipliği yapmış stratejik bir yerleşim merkezidir. Bu durum, kentin tarihsel kayıtlarda bilinen ve bilinmeyen pek çok farklı isimle anılmasına sebebiyet vermiştir. Güncel ismi olan İslahiye’nin yanı sıra; Nikopolis, Nikola veya Nigolu bu adlandırmaların en bilinenleridir. Bunlara ek olarak, yerel literatürde yer alan Güğercinlik ile tarihsel kayıtlarda zikredilen İsikoskonpos ve Avasım (İslahiye'nin de içinde olduğu daha geniş coğrafyaya ait bir isim) gibi isimler de mevcuttur. Ayrıca, günümüzde belirli bir arkeolojik saha ile sınırlandırılmış olan Sam’al gibi antik kent isimleri de bu tarihsel toponimik zenginliğe dahil edilebilir. Bu çalışmanın odağını, İslahiye’nin en dikkat çekici tarihî isimlerinden biri olan Nikopolis isminin köken hikayesi oluşturmaktadır.

Nikopolis: Zafer Şehri'nin Kökeni

Nikopolis kelimesi, etimolojik olarak "Zafer Şehri" anlamına gelmektedir. Antik Roma ve Helenistik dönemlerde bu ismin, kazanılan askerî başarıları taçlandırmak amacıyla pek çok farklı coğrafyada yerleşim birimlerine verildiği bilinmektedir. İslahiye de bu isimlendirme geleneğinden payını almıştır. Tıpkı "İslahiye" ve "Avasım" isimlerinde olduğu gibi, Nikopolis isminin de askerî bir kökene sahip olması, bölgenin medeniyetler tarihi boyunca sahip olduğu jeopolitik ve stratejik önemi doğrular niteliktedir.

Kim Kurdu: Pompeius Magnus mu, Büyük İskender mi?

Nikopolis isminin kökenine dair literatürde iki temel görüş hakimdir: Bazı dijital yayınlarda ismin Romalı General Pompeius Magnus tarafından verildiğini savunulurken, diğer bir görüş ise ismin kökenini Büyük İskender’e dayandırmaktadır. Literatürde yaygın görüş, Büyük İskender'in bu ismi Doğu’daki Antik Yunan zaferlerini pekiştirmek ve askerî bir nişane bırakmak amacıyla verdiğidir. Tarihsel kaynaklar incelendiğinde meselenin daha derin bir kronolojik zemine sahip olduğu görülmektedir. Öncelikle, Pompeius Magnus (MÖ 106 – MÖ 48) ile Büyük İskender (MÖ 356 – MÖ 323) arasında yaklaşık 250-300 yıllık bir zaman farkı bulunmaktadır. 18. yüzyılın önemli sözlük bilimcisi ve akademisyeni William Smith, Dictionary of Greek and Roman Geography (Yunan ve Roma Coğrafyası Sözlüğü) adlı eserinde, Nikopolis isminin bu kente Büyük İskender döneminde verildiğini kaydeder. Aynı eserde, MS 6. yüzyılda yaşamış olan coğrafyacı ve dilbilimci Bizanslı Stephanus’un kayıtlarına da atıf yapılır. Stephanus; İskender’in İssos Savaşı’ndan zaferle ayrılmasının ardından bu bölgeye, zaferini ölümsüzleştirmek adına "Zafer Şehri" manasına gelen Nikopolis adını verdiğini belirtir. Dolayısıyla William Smith ve Stephanus bu konuda hemfikirdir.

Nikopolis - İssos Bağlantısı

Burada bir lokalizasyon karmaşası yaşanması muhtemeldir. İssos Savaşı; Ahameniş hükümdarı III. Darius ile Yunan Antik Makedonya Kralı Büyük İskender arasında, bugünkü Hatay’ın Erzin ilçesinin yaklaşık 7 km batısında, İssos Ovası’nda gerçekleşmiştir. Peki, bu durumun İslahiye ile bağlantısı nedir? İssos Savaşı Erzin civarında cereyan etmiş olsa da; Büyük İskender, kazandığı bu mutlak zaferi kalıcı kılmak amacıyla İslahiye-Osmaniye hattında, Amanos Dağları’nın stratejik geçitlerine hakim bir noktada Nikopolis adında yeni bir yerleşim birimi tesis etmiştir. Bu yerleşim, bugünkü İslahiye'nin de içinde bulunduğu geniş bölge toprakları üzerine kurulmuştur. Özetle; savaşın alanı Erzin’dir, ancak zaferin anısına kurulan Zafer Şehri yani Nikopolis, geçiş yollarını kontrol etmek amacıyla bugünkü isimleriyle Hassa-İslahiye civarında konumlandırılmıştır. (Minimum Hassa ile Fevzipaşa'ya kadar alanı kapsayan bir coğrafyadan bahsediyoruz.)

Akademik Veriler ve Pleiades Kayıtları

Richard J. A. Talbert editörlüğünde hazırlanan Barrington Yunan ve Roma Dünyası Atlası (Barrington Atlas of the Greek and Roman World) kaynak alarak antik çağ coğrafi yer adlarını içeren akademik dijital platform Pleiades’teki veriler de bu teze tarihsel bakımdan destek vermektedir. Nikopolis kentine ait konum detaylarında, bölgenin tarihsel süreci MÖ 330 ile MS 640 yılları arası olarak gösterilmektedir. Bu veri, Nikopolis isminin MÖ 333 yılındaki İssos Muharebesi ile olan bağlantısını olası hale getirmiş ve kökenin Büyük İskender’e dayandığını bazı araştırmacılara göre daha olası kılmıştır.

Karışıklığın Kaynağı: Pontus Nikopolis’i

Özellikle Gaziantep kaynaklı bazı yerel yazılarda Pompeius Magnus isminin ön plana çıkmasının nedeni coğrafi isim benzerliğidir. Roma Komutanı Pompeius Magnus, MÖ 65 yılında bugünkü Giresun/Şebinkarahisar yakınlarında Pontus Kralı VI. Mithridates’i mağlup ettiğinde orada da bir "Nicopolis" (Nikopolis) kenti kurmuştur. Ancak Kilikya - Amanos coğrafyasındaki (İslahiye) Nikopolis, tarih akışına dayanılarak Büyük İskender ile ilişkilendirilmektedir

Nikola/Nigolu Kalesi ve Anakronizm Sorunu

Son olarak, Büyük İskender’in bölgeye geldiğinde Nigolu ya da Nikola Kalesi’ni tamir ettirdiğine dair ifadeler değerlendirilmelidir. Bu ifadelerin kullanımı akademik açıdan bir anakronizm (tarihsel kaydırma/karıştırma) teşkil edebilir. "Nikola" ismi, antik Nikopolis isminin zamanla uğradığı bir değişimdir. Bu isimlerin halk ağzında ve geç dönem Osmanlı kayıtlarında özellikle kalenin ismi olarak yerleşmiş olması göz ardı edilemez. Araştırmacıların, okuyucunun bugün hangi yapıdan bahsedildiğini daha rahat idrak edebilmesi adına kalenin güncel veya ilgili çağdaki (Nikola) kullanmış olmaları, bu kavram karmaşasına yol açmış olabilir. Bu durumun, kentin kuruluş ve kalenin onarım dönemindeki ismi ile daha sonraki dönemlerde aldığı isimlerin birbirine karıştırılmasından kaynaklanan bir anakronizm olduğu kanaatindeyim. Mehmet OĞUZTÜRK Araştırmacı Yazar

Kaynakça; Smith, W. (1854), Dictionary of Greek and Roman Geography,116 Richard J. A. Talbert, Barrington Atlas, BAtlas Map 67 D2 (Nicopolis) Aydın, B. Şebinkarahisar Kalesi, Academia.edu,2 Wikipedia contributors, Nicopolis(Armenia)