Güğercinlik: Fırka-i İslahiye Öncesi Son Mühür | Mehmet OĞUZTÜRK

BEĞENDİM

ABONE OL

News

İnsanlık tarihiyle yaşıt, omuzlarında yükselen uygarlıkların ağırlığıyla yorgun düşmüş, vakur bir coğrafyadır İslahiye. Nice silinmiş isimlerin, unutulmuş dillerin kadim şehridir. Burası, tarih sahnesinde bazen parlayan bir yıldız, bazen de sisler ardında kalan gizemli bir yerleşke olarak devinip durmuştur.

Kayıtların düştüğü ilk notlarda, görkemiyle göz kamaştıran Nikeopolis olarak çıkar karşımıza. Büyük İskender’in adımlarıyla canlanan bu topraklar, yüz bin nüfusun soluk alıp verdiği bir altın çağ yaşamış; zamanın çarkları döndükçe bu ihtişamlı isim kısalıp bükülerek Nikola ya da Nigolu haline gelmiştir.

Roma’nın tozlu taş tabletlerinde İsikoskonpos diye de anılan bu ova, bugün dahi bazı kaynaklarda Gaziantep’in göğsündeki Avasım nişanesiyle yad edilir. Abbasiler devrinde, sınırın uçlarında nöbet tutan bir kale, bir sığınak olan “Avasım”, İslahiye’nin stratejik kaderinin de bir mührüdür.

Ancak modern ismine kavuşmadan hemen evvel, burası bataklıkların nefesiyle boğulan, başıbozuk bir coğrafyanın, kontrol altına alınamayan bir hırçınlığın simgesiydi. Osmanlı’nın ıslah hamlesiyle gelen Fırka-i İslahiye ordusu, sadece asayişi değil, bu topraklara bugün taşıdığı ismini de bir mühür gibi vurdu.

Peki, bu düzen ve ıslah rüzgârlarından hemen önce; dağların arasına sıkışmış, bataklıkların içinde sessizliğe gömülmüş o son isim neydi? Modern İslahiye doğmadan hemen önce, bu hırçın coğrafya hangi isimle yankılanıyordu?

İlçe sınırı içerisinde Hititlerden, Bizansa, Abbasilerden, Asurlulara tarih boyunca birçok uygarlığın kalıntıları olsa da, Cumhuriyet öncesi bölgenin bataklık ve ormanlık alan olarak kalmasından dolayı tam bir yerleşke değil de konar göçerlerin kışla olarak kullandığı bir alan olarak öne çıkması, İslahiye öncesi net bir isim ile karşımıza çıkmamasına sebep oluyor. Ancak Nigolu olarak bilinen son isminden sonra birçok kaynakta İslahiye ve çevresi için Güğercinlik isminin kullanıldığına şahit oluyoruz.

Özellikle Anadolu’daki beylikler döneminde Dulkadiroğulları Beyliği ve Osmanlı Dönemi ile ilgili farklı konulardaki araştırma yazıları ve tezlerde İslahiye ve çevresine Güğercinlik ya da Güvercinlik denildiğine rastlıyoruz. Bu ismin kaynaklarına gelin beraber göz atalım…

1563 yılıyla ilgili Ashabü’l-Kehf Vakfı’na bağlı Kabaklar Cemaati ile ilgili hazırlanan bir raporda; “Kabaklar Cemaati, 1563 tarihinde Karamanlı’ya tabidir. (Bu tarihte Maraş’a bağlı iken günümüzde Osmaniye/Toprakkale çevresinde bulunan) Kınık’da ve (günümüzde Gaziantep/İslahiye İlçesi ile Hatay/ Hassa İlçesi arasında yer alan) Güvercinlik de kışlayıp, Binboğa da yaylamışlardır.” ifadeleri yer alırken Güvercinlik ismi İslahiye ile Hassa arasındaki alan için kullanılmıştır.

Yine Kahramanmaraş’ta gerçekleşen Uluslar Arası Dulkadir Beyliği Sempozyomu bildirgesinde de İslahiye için Güğercinlik isminin kullanıldığını görüyoruz. Burada ki ifadeler ise şu şekilde yer alıyor: “İlk başlarda Memlukların yanında yer alan bu beylik zaman zaman Osmanlılarla birlikte hareket etmiştir. Alâüddevle Bozkurt Bey zamanında gücünün zirvesine ulaşan Dulkadir Beyliğinin sınırları: Maraş, Elbistan, Afşin, Göksun, Andırın, Pazarcık, Kayseri, Zamantı (Pınarbaşı), … Güğercinlik (Islahiye Bölgesi), Trablusşam, Sis (Kozan) … kadar genişlemiştir. Ayrıca Çorum, Çankırı ve Sivas gibi yerlere kadar Dulkadir Türkmenleri yerleşmişlerdir.

Dr. Etnolog Aytaç Bozkuyu’nun Kadirli’ye bağlı Tozlu Köyü makalesinde de Güğercinlik / Güvercinlik ismine rastlıyoruz: ”1523 tarihli Maraş Tahrir Defteri’ne göre Dulkadir Vilayeti, Maraş ve Elbistan sancaklarından oluşmaktaydı. Elbistan Sancağı, Elbistan, Göksun, Gedik ve Çubuk olmak üzere dört nahiyeden oluşmaktaydı. Maraş sancağı ise Maraş, Keferdiz (Sakçagöz), Pazarcık, Güvercinlik (İslâhiye), Tiyek (Hassa), Kargulık, Kars (Kadirli) ve Andırın nahiyelerinden meydana gelmekteydi. Elbistan 1524 yılında itibaren kaza konumuna düştüğünü belgelerde görmekteyiz.”

Daha birçok araştırma ve tez yazılarında İslahiye ve bölgesi için özellikle beylikler döneminde ve Osmanlı döneminde Güğercinlik ya da Güvercinlik ismine rast geliyoruz. Bu da İslahiye’nin Cumhuriyet döneminde Türkçeleştirme çalışmaları yapılmadan önce de Nigolu olarak değil de yine Türkçe bir isim olan Güğercinlik olarak kullanıldığını gösteriyor.

Netice itibarıyla; İslahiye ve çevresi, Hititlerden Osmanlı’ya uzanan çok katmanlı bir kronolojiye sahip olsa da, modern ilçenin kurumsal temelinin hemen öncesindeki son tarihsel katman Güğercinlik nahiyesidir.

Mehmet OĞUZTÜRK
Araştırmacı Yazar